Syria i Rosja zawierają porozumienie w sprawie przekazania obiektów cywilnych i przekształcenia baz wojskowych

Syria i Rosja podpisały w niedzielę memorandum o porozumieniu, na mocy którego kluczowe obiekty cywilne na syryjskim wybrzeżu zostaną przekazane Damaszkowi, a rosyjskie obiekty wojskowe zostaną przekształcone we wspólne centra szkoleniowe – poinformowali syryjscy urzędnicy.

Porozumienie, ogłoszone przez syryjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych i przekazane przez Syryjską Arabską Agencję Informacyjną, jest rezultatem około 18 miesięcy negocjacji dotyczących przyszłości rosyjskich obiektów w Hmeimim i Tartus.

Syria przejmie kontrolę nad obiektami przeznaczonymi do użytku cywilnego, w tym lotniskiem Hmeimim oraz czwartym komercyjnym nabrzeżem portu w Tartus. Ministerstwo poinformowało, że obiekty będą stopniowo włączane do syryjskiej administracji cywilnej.

Rosyjskie obiekty wojskowe zostaną przekształcone we wspólne centra szkoleniowe i kwalifikacyjne w ramach ustaleń mających chronić interesy obu państw. Proces transformacji ma zostać zakończony w ciągu trzech miesięcy, po czym zacznie obowiązywać nowy system.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych określiło memorandum jako największy przełom od rozpoczęcia rozmów, stwierdzając, że otwiera ono nowy rozdział w relacjach syryjsko-rosyjskich.

Analitycy oceniają, że porozumienie może zmienić układ sił między Damaszkiem a Moskwą, dając syryjskiemu rządowi przejściowemu większy wpływ na warunki dalszej obecności Rosji w kraju.

„Znaczenie memorandum polega na tym, co ujawnia na temat dźwigni wpływu, ponieważ rząd przejściowy renegocjował warunki obecności wielkiego mocarstwa i przynajmniej na papierze doprowadził do jej ograniczenia” – powiedział Nanar Hawach, starszy analityk ds. Syrii w International Crisis Group.

„Gotowość Moskwy do wymiany przywilejów na obecność sugeruje, że sam dostęp stał się głównym celem Rosji w Syrii, a to daje Damaszkowi przestrzeń manewru w każdej kolejnej sprawie, której dotkną obie strony” – powiedział Hawach Arab News.

Jego zdaniem rozwiązanie kwestii baz może również sprawić, że relacje staną się „spokojniejsze i bardziej przewidywalne”, ponieważ zniknie ich najbardziej drażliwy punkt sporny.

„Gdy kwestia baz zostanie rozstrzygnięta, przynajmniej na papierze, Damaszek i Moskwa będą mogły rozwiązywać spory dotyczące ropy czy zadłużenia osobno, podczas gdy wcześniej kwestia baz ciążyła nad wszystkim” – powiedział Hawach.

Joshua Landis, dyrektor Center for Middle East Studies na University of Oklahoma, określił porozumienie jako „eleganckie rozwiązanie nierozstrzygniętej kwestii dwóch rosyjskich baz w Syrii”.

Obiekty te „przywołują bolesne dziedzictwo wojny domowej i reżimu Assada, a także rozdrobnioną suwerenność Syrii” – powiedział Landis Arab News.

Jego zdaniem umieszczenie ich pod cywilną administracją i wykorzystywanie jako centrów szkoleniowych zamiast baz przeznaczonych wyłącznie do rosyjskiego użytku wojskowego pozwoli Damaszkowi utrzymać relacje z Moskwą, a jednocześnie zasygnalizować zachodnim rządom, że Syria nie znajduje się już zdecydowanie w rosyjskiej strefie wpływów.

„Damaszek nie uznaje już szczególnych relacji Rosji ani eksterytorialnej suwerenności Rosji w Syrii” – powiedział Landis.

Jednocześnie utrzymanie roli rosyjskich instruktorów i dostawców sprzętu wojskowego daje Damaszkowi większą elastyczność w relacjach z państwami Zachodu.

„Jeśli mocarstwa zachodnie nie będą chciały pomóc Syrii w odbudowie jej armii ani wywrzeć presji na Izrael, by opuścił syryjskie terytorium, które niedawno przejął, prezydent Ahmad Al-Sharaa będzie mógł ponownie otworzyć możliwość zwiększenia rosyjskiej roli w szkoleniu i wyposażaniu syryjskiej armii” – powiedział Landis.

„Memorandum ogranicza rosyjskie przywileje, a jednocześnie daje prezydentowi Al-Sharaa dźwignię nacisku wobec przyszłej opieszałości Zachodu” – dodał.

Rosyjska obecność w Syrii od dawna koncentruje się wokół dwóch strategicznych obiektów nad Morzem Śródziemnym: instalacji morskiej w Tartus oraz bazy lotniczej Hmeimim w prowincji Latakia.

Moskwa wspierała obalonego obecnie prezydenta Baszara Assada przez cały okres wojny domowej w Syrii, która rozpoczęła się w 2011 roku, a w 2015 roku bezpośrednio zaangażowała się w konflikt, wykorzystując swoje bazy do wspierania jego sił i projekcji regionalnej potęgi.

Tartus zapewniał Rosji możliwości napraw i zaopatrzenia na Morzu Śródziemnym, natomiast Hmeimim służyła jako centrum lotnicze i logistyczne.

Samy Akil, starszy doradca w The Syria Report, określił porozumienie jako „wielkie zwycięstwo” syryjskiego rządu, ale ostrzegł, że jego realizacja nie jest zagwarantowana.

„Dopiero okaże się, czy przekazanie zostanie zakończone w ciągu trzech miesięcy” – powiedział Akil Arab News. „Tego rodzaju porozumienia często napotykają po drodze problemy.”

Dodał, że Damaszek prawdopodobnie będzie utrzymywał i rozwijał relacje z Moskwą, jednocześnie dążąc do zacieśnienia więzi z państwami zachodnimi.

„Syria chce prowadzić otwartą politykę zagraniczną wobec wszystkich stron” – powiedział. „Wie, że zwraca się w stronę Zachodu, ale nie ma gwarancji, że jej relacje z Zachodem pozostaną równie silne za rok, dwa czy trzy lata jak obecnie.

„Dlatego chce dywersyfikować i zachować relacje z Rosją.”

Moskwa pozostaje stałym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ i ważnym partnerem wojskowym, podczas gdy syryjskie siły zbrojne nadal są w dużym stopniu zależne od rosyjskiego sprzętu i uzbrojenia – powiedział Akil.

„Ostatecznie Rosja jest również kartą negocjacyjną lub narzędziem nacisku, które Syria chce zachować, aby w przyszłości równoważyć potencjalne wpływy amerykańskie” – dodał.

Akil ocenił, że porozumienie przynosi korzyści obu stronom.

„Syria może przedstawiać je jako dyplomatyczne i legitymizacyjne zwycięstwo, które wzmacnia jej suwerenność i, przynajmniej na papierze, przekształca infrastrukturę byłego okupanta w Syrii w aktywa zarządzane cywilnie lub kontrolowane przez Syrię” – powiedział.

„Dla Rosji oznacza ono zachowanie dostępu, choć przy niższym koszcie politycznym, oraz utrzymanie przyczółka w Syrii zamiast całkowitej jego utraty.”

„W istocie porozumienie reguluje obecność Rosji w Syrii, zamiast ją kończyć” – dodał.

Rosyjska obecność wojskowa znacznie się zmniejszyła po obaleniu Assada pod koniec 2024 roku, choć Moskwa zachowała dostęp do obu obiektów podczas rozmów z nowymi władzami Syrii.

International Crisis Group szacuje, że Rosja ma obecnie w Syrii od kilkuset do 1000 żołnierzy i personelu, w porównaniu z dziesiątkami tysięcy podczas wojny domowej.